Khen – chê thế nào để con tiến bộ?

Trong hành trình nuôi dạy con, không ít cha mẹ băn khoăn: Khen thế nào để con không ảo tưởng? Chê ra sao để con không tổn thương? Một lời khen đúng lúc có thể nâng đỡ tinh thần trẻ, nhưng một lời chê sai cách cũng có thể để lại vết hằn tâm lý lâu dài.

Bài viết này sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ nghệ thuật khen – chê để con tiến bộ, dựa trên các nghiên cứu tâm lý giáo dục hiện đại, đặc biệt là lý thuyết về “tư duy phát triển” của Carol Dweck – nhà tâm lý học nổi tiếng của Stanford University.

Nội Dung

1. Vì sao cách khen – chê ảnh hưởng trực tiếp đến sự tiến bộ của trẻ?

Trẻ em không nhìn nhận bản thân qua lăng kính nội tâm phức tạp như người lớn. Các em xây dựng hình ảnh về chính mình chủ yếu thông qua phản hồi từ cha mẹ và thầy cô.

Nếu trẻ thường xuyên được khen đúng cách → trẻ tin vào khả năng cải thiện.
Nếu trẻ bị chê bai nặng nề → trẻ dễ hình thành tâm lý sợ sai, sợ thất bại.
Nếu trẻ chỉ được khen chung chung → trẻ dễ ảo tưởng hoặc phụ thuộc vào lời khen.

Theo Carol Dweck, trẻ có thể phát triển theo hai kiểu tư duy:

Fixed mindset (Tư duy cố định): “Con thông minh” → Khi thất bại, trẻ nghĩ mình không đủ giỏi.
Growth mindset (Tư duy phát triển): “Con đã cố gắng rất nhiều” → Khi thất bại, trẻ tin rằng mình có thể cải thiện.

Chỉ một thay đổi nhỏ trong cách khen – chê cũng có thể chuyển hướng tư duy của trẻ.

2. Những sai lầm phổ biến khi khen con

2.1 Khen quá mức

Ví dụ:

“Con là thiên tài!”
“Con giỏi nhất lớp!”
“Không ai bằng con!”

Những lời khen này tưởng như tích cực nhưng lại gây áp lực vô hình. Trẻ có thể:

Sợ mắc lỗi vì sợ mất danh hiệu “giỏi nhất”
Trở nên tự cao hoặc phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài

2.2 Khen vào năng lực bẩm sinh

Khen “Con thông minh quá” vô tình khiến trẻ tin rằng thành công đến từ thiên phú, không phải nỗ lực. Khi gặp bài khó, trẻ dễ bỏ cuộc vì nghĩ: “Chắc mình không thông minh như mình tưởng”.

2.3 Khen có điều kiện

“Nếu con đạt 10 điểm, mẹ sẽ thương con hơn.”
“Con ngoan thì mẹ mới yêu.”

Điều này làm trẻ hiểu rằng tình yêu của cha mẹ phụ thuộc vào thành tích.

3. Cách khen giúp con tiến bộ thực sự

3.1 Khen vào nỗ lực, không phải kết quả

Thay vì:

“Con được 10 điểm, giỏi quá!”

Hãy thử:

“Mẹ thấy con đã ôn bài rất chăm chỉ, đó là điều đáng khen.”

Trẻ sẽ hiểu rằng nỗ lực mới là chìa khóa thành công, không phải điểm số.

3.2 Khen cụ thể thay vì chung chung

❌ “Con giỏi lắm!”
✅ “Con trình bày bài toán rất rõ ràng và logic.”

Khen cụ thể giúp trẻ biết chính xác mình làm tốt điều gì để tiếp tục phát huy.

3.3 Khen đúng thời điểm

Không phải lúc nào cũng cần khen. Khen quá thường xuyên làm mất giá trị lời khen. Hãy khen khi trẻ:

Vượt qua thử thách
Cố gắng dù kết quả chưa cao
Biết sửa sai

3.4 Khen sự tiến bộ nhỏ

Sự tiến bộ không nhất thiết phải lớn. Ví dụ:

Trước đây trẻ không dám phát biểu → nay đã giơ tay.
Trước đây làm bài 30 phút → nay còn 20 phút.

Những thay đổi nhỏ chính là nền tảng cho sự trưởng thành lâu dài.

4. Chê thế nào để con không tổn thương?

Nhiều phụ huynh e ngại việc chê con, nhưng thực tế, trẻ cần được góp ý để phát triển. Vấn đề không phải là có chê hay không, mà là chê như thế nào.

4.1 Chê hành vi, không chê con người

❌ “Con lười quá!”
✅ “Hôm nay con chưa hoàn thành bài tập, chúng ta cần cải thiện điều này.”

Khi chê vào nhân cách, trẻ cảm thấy mình “có vấn đề”. Khi chê hành vi, trẻ hiểu rằng hành vi có thể thay đổi.

4.2 Không chê khi đang tức giận

Lời nói trong lúc nóng giận thường mang tính công kích:

“Sao con dốt vậy?”
“Mẹ thất vọng về con!”

Những câu nói này có thể in sâu vào tâm trí trẻ nhiều năm.

Nếu đang bực bội, hãy:

Hít thở sâu
Tạm dừng cuộc nói chuyện
Quay lại khi cả hai bình tĩnh

4.3 Góp ý theo công thức 3 bước

Nhận diện vấn đề
Thể hiện cảm xúc
Đưa ra hướng cải thiện

Ví dụ:

“Khi con quên làm bài, mẹ lo vì con sẽ bị điểm thấp. Lần sau mình thử lập kế hoạch học nhé?”

Cách này giúp trẻ không cảm thấy bị tấn công.

5. Khi nào nên nghiêm khắc?

Nhiều phụ huynh sợ làm con buồn nên né tránh góp ý. Tuy nhiên, nghiêm khắc đúng cách là cần thiết trong các trường hợp:

Trẻ nói dối
Trẻ thiếu tôn trọng người khác
Trẻ vi phạm quy tắc gia đình

Nghiêm khắc không đồng nghĩa với la mắng. Nghiêm khắc là:

Giữ nguyên nguyên tắc
Giải thích hậu quả
Kiên định nhưng bình tĩnh

6. Tác động lâu dài của lời chê sai cách

Nhiều người trưởng thành vẫn nhớ rõ những câu nói tổn thương từ thời thơ ấu:

“Con chẳng làm được gì nên hồn.”
“Sao con không bằng bạn A?”

So sánh con với người khác có thể làm tổn hại lòng tự trọng và tạo tâm lý cạnh tranh tiêu cực.

Trẻ lớn lên với cảm giác “mình không đủ tốt” dễ:

Thiếu tự tin
Sợ thử thách
Phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài

7. Khen – chê trong thời đại mạng xã hội

Ngày nay, trẻ không chỉ nhận phản hồi từ cha mẹ mà còn từ mạng xã hội. Một bài đăng được nhiều “like” có thể khiến trẻ hưng phấn, nhưng bình luận tiêu cực có thể làm trẻ suy sụp.

Vì vậy, cha mẹ cần:

Dạy con giá trị nội tại quan trọng hơn sự công nhận bên ngoài
Hướng dẫn con đón nhận lời khen – chê từ người khác một cách chọn lọc
Giúp con hiểu rằng sai lầm là một phần của học tập

8. Nguyên tắc vàng: Yêu thương vô điều kiện, góp ý có điều kiện

Trẻ cần hiểu rằng:

Tình yêu của cha mẹ là vô điều kiện
Hành vi sai cần được điều chỉnh

Khi trẻ cảm thấy an toàn về mặt cảm xúc, trẻ mới dám thử, dám sai và dám sửa.

9. Một số câu nên và không nên nói

❌ Không nên

“Con làm mẹ xấu hổ.”
“Con thật kém cỏi.”
“Nếu không học giỏi thì chẳng làm được gì.”

✅ Nên

“Con đã cố gắng, mẹ ghi nhận điều đó.”
“Mình thử cách khác xem sao?”
“Sai không sao, quan trọng là con học được gì.”

10. Khen – chê đúng cách giúp con hình thành gì?

Khi được khen – chê đúng cách, trẻ sẽ phát triển:

Tư duy phát triển
Sự tự tin bền vững
Khả năng tự đánh giá bản thân
Tinh thần học hỏi lâu dài

Đó mới là mục tiêu quan trọng hơn mọi điểm số.

Kết luận: Khen – chê là nghệ thuật, không phải cảm xúc bộc phát

Khen – chê không đơn thuần là phản ứng tức thời mà là một công cụ giáo dục mạnh mẽ.

Một lời khen đúng cách có thể nuôi dưỡng động lực.
Một lời góp ý khéo léo có thể mở ra cơ hội trưởng thành.

Cha mẹ không cần hoàn hảo. Điều quan trọng là ý thức được sức mạnh của lời nói và chọn cách phản hồi giúp con tiến bộ thay vì tổn thương.

Nếu mỗi ngày chúng ta điều chỉnh một chút trong cách nói với con, sau nhiều năm, điều thay đổi sẽ không chỉ là thành tích – mà là cả nhân cách và tương lai của trẻ.

Xem thêm: Học phí Gia sư dạy kèm tại nhà TPHCM

Trung tâm Gia sư Trí Tuệ Việt chúc các bạn thành công !

Quý Phụ huynh, học viên cần hỗ trợ vui lòng liên hệ:

TRUNG TÂM GIA SƯ TRÍ TUỆ VIỆT

Điện Thoại : 0932 622 625

Email: [email protected]

Website: www.giasuttv.net

Bài viết khác:

Đánh giá bài viết